୧୨୧°C ତାପମାତ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ଫଳାଫଳ କାହିଁକି ଭିନ୍ନ ହୁଏ? — ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଶିଳ୍ପରେ, ଅନେକ କମ୍ପାନୀ ଉଚ୍ଚ-ତାପମାନ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଭୁଲ ଧାରଣା ରଖିଛନ୍ତି:
"ଯଦି କୌଣସି ଉତ୍ପାଦକୁ ୧୨୧°C ତାପମାତ୍ରାରେ ଜୀବାଣୁମୁକ୍ତ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ନିରାପଦ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।" ତଥାପି, ପ୍ରକୃତ ଉତ୍ପାଦନରେ, ନିମ୍ନଲିଖିତ ପରିସ୍ଥିତି ପ୍ରାୟତଃ ଉପୁଜେ: ୧୨୧°C ତାପମାତ୍ରାରେ ଜୀବାଣୁମୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ଉତ୍ପାଦର ସେଲଫ ଲାଇଫ୍ ୧୨ ମାସରୁ ଅଧିକ ରହିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟଗୁଡିକ କିଛି ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଗ ଫୁଲିବା, ବାସ୍ନା କିମ୍ବା ଜୀବାଣୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ଭଳି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଏହା କାହିଁକି ଘଟେ? ଏହାର ଉତ୍ତର କେବଳ ତାପମାତ୍ରାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଖାଦ୍ୟ ଜୀବାଣୁମୁକ୍ତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାରାମିଟରରେ ରହିଛି: F₀ ମୂଲ୍ୟ।
ସମାନ 121°C ତାପମାତ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ଫଳାଫଳ କାହିଁକି ଭିନ୍ନ ହୁଏ?
ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରା କେବଳ ଗୋଟିଏ କାରଣ। ସୂକ୍ଷ୍ମଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସେମାନଙ୍କର ବିନାଶର ପରିମାଣ ପ୍ରକୃତରେ ଯାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ ତାହା ହେଉଛି:
ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ସମୟର ମିଳିତ ପ୍ରଭାବ।
| ଉତ୍ପାଦ A | ୧୦ ମିନିଟ୍ ପାଇଁ ୧୨୧° ସେଲ୍ସିୟସ୍ |
| ଉତ୍ପାଦ ବି | 30 ମିନିଟ୍ ପାଇଁ 121°C |
ଯଦିଓ ଉଭୟ ଉତ୍ପାଦ ସମାନ ସର୍ବାଧିକ ତାପମାତ୍ରାରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ତଥାପି ପରିଣାମସ୍ୱରୂପ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ପ୍ରଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।
କାରଣ ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦ B ଅଧିକ ତାପ-ପ୍ରତିରୋଧୀ ସୂକ୍ଷ୍ମଜୀବମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ, ଏକ ଉଚ୍ଚ ତାପ ଘାତକତା ହାସଲ କରେ। ତେଣୁ, ଖାଦ୍ୟ ଶିଳ୍ପରେ, ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ତାପମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ, ବରଂ F₀ ମୂଲ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଇପାରିବ।
F₀ ମୂଲ୍ୟ କେତେ?
F₀ ମୂଲ୍ୟ (Sterilization Value) ହେଉଛି ତାପଜ ଜୀବାଣୁୀକରଣର ତୀବ୍ରତାର ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ସୂଚକ।
ଏହାକୁ 121.1°C ରେ ସୂକ୍ଷ୍ମଜୀବଙ୍କ ଉପରେ ସମାନ ଜୀବାଣୁନାଶକ ପ୍ରଭାବ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମୟ (ମିନିଟରେ) ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
F₀ ମୂଲ୍ୟ ଯେତେ ଅଧିକ ହେବ, ଜୀବାଣୁମୁକ୍ତ କରିବାର ତୀବ୍ରତା ସେତେ ଅଧିକ ହେବ।
| F_0=3 | 3 ମିନିଟ୍ ପାଇଁ 121.1°C ରେ ନିରନ୍ତର ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ସହିତ ସମାନ ପ୍ରଭାବ ସୂଚାଇଥାଏ। |
| F_0=8 | 8 ମିନିଟ୍ ପାଇଁ 121.1°C ରେ ନିରନ୍ତର ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ସହିତ ସମାନ ପ୍ରଭାବ ସୂଚାଇଥାଏ। |
ପୋଷ୍ଟ ସମୟ: ଜୁନ୍-୦୮-୨୦୨୬